Nhu cầu trợ giúp pháp lý ngày càng lớn, trải rộng khắp địa bàn

Hà Tĩnh là tỉnh thuộc khu vực Bắc Trung Bộ, diện tích tự nhiên gần 6.000 km², phía Bắc giáp tỉnh Nghệ An, phía Nam giáp tỉnh Quảng Trị, phía Tây giáp nước bạn Lào với đường biên giới trải dài qua địa bàn các xã miền núi, phía Đông giáp Biển Đông với hơn 137 km bờ biển. Sau sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã theo Nghị quyết số 1665/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, toàn tỉnh còn 69 đơn vị hành chính cấp xã (60 xã, 09 phường), dân số khoảng 1,62 triệu người, trong đó vẫn còn nhiều xã miền núi, biên giới và xã ven biển, bãi ngang có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn, đặc biệt khó khăn. Theo kết quả rà soát, thống kê năm 2026, toàn tỉnh hiện có 567.580 người thuộc diện được trợ giúp pháp lý, chiếm 35,16% dân số, tăng 13,2% so với năm 2025; trong đó nhóm hộ nghèo, hộ cận nghèo tăng 4,73%, người cao tuổi tăng 2,33%, còn nhóm người chưa thành niên, người có công với cách mạng, người khuyết tật, người thuộc hộ cận nghèo chiếm tỷ lệ lớn (từ 5% đến hơn 68%) trong tổng số người thuộc diện. Diện người được thụ hưởng lớn, phân bố rộng, trong khi một bộ phận là người cao tuổi, người khuyết tật, đồng bào sinh sống ở vùng sâu, vùng xa nên khả năng chủ động tiếp cận dịch vụ còn hạn chế.

Hội nghị truyền thông và tư vấn pháp luật cho người dân

Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước tỉnh Hà Tĩnh hiện có đội ngũ người thực hiện trợ giúp pháp lý có trình độ chuyên môn, kinh nghiệm thực tiễn, thường xuyên được đào tạo, bồi dưỡng; tuy nhiên, nhân lực còn hạn chế so với nhu cầu trợ giúp pháp lý ngày càng tăng và địa bàn rộng. Từ đầu năm 2026 đến nay, Trung tâm đã tư vấn 40 vụ việc; cử người thực hiện 278 vụ việc tham gia tố tụng, đại diện ngoài tố tụng, tăng 13,47% so với cùng kỳ năm 2025, trong đó 148 vụ việc đã hoàn thành. Trung tâm cũng đã thẩm định 87 hồ sơ và tiếp nhận 130 vụ việc do các cơ quan, người tiến hành tố tụng chuyển thông tin, giới thiệu. Do hạn chế về nhân lực, việc trực trợ giúp pháp lý tại Tòa án và trong điều tra hình sự chủ yếu được thực hiện qua điện thoại, kết hợp ứng dụng công nghệ thông tin, phù hợp với điều kiện thực tế nhưng đòi hỏi tiếp tục đầu tư hạ tầng và bảo đảm đường dây nóng thông suốt. Công tác truyền thông, tập huấn được đẩy mạnh về cơ sở với 15 cuộc, thu hút hơn 1.500 lượt người; hơn 20.000 tờ rơi, tài liệu pháp luật được cấp phát miễn phí. Trung tâm đồng thời tăng cường truyền thông trên Facebook, Zalo, TikTok, góp phần mở rộng khả năng tiếp cận người dân và thúc đẩy chuyển đổi số.

Bên cạnh những kết quả đạt được, Trung tâm vẫn còn gặp một số khó khăn, hạn chế. Địa bàn Hà Tĩnh có khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa, địa hình rộng, dân cư phân bố không đồng đều, khoảng cách từ trung tâm tỉnh đến một số địa bàn còn khá xa, gây khó khăn cho việc tổ chức các hoạt động trợ giúp pháp lý trực tiếp và tiếp cận người dân. Đặc biệt, vào mùa mưa bão, lũ lụt, thời tiết diễn biến phức tạp, một số tuyến đường đi lại khó khăn, ảnh hưởng đến việc tổ chức truyền thông, tư vấn pháp luật và tham gia thực hiện trợ giúp pháp lý tại cơ sở, nhất là đối với người dân ở các địa bàn miền núi, vùng khó khăn. Một bộ phận người dân thuộc diện được trợ giúp pháp lý còn hạn chế trong việc tiếp cận thông tin pháp luật, chưa biết hoặc chưa chủ động yêu cầu trợ giúp pháp lý; việc kết nối, chuyển thông tin và giới thiệu người thuộc diện được trợ giúp pháp lý từ các cơ quan, tổ chức có liên quan có lúc chưa kịp thời, nhất là trong những vụ việc phát sinh đột xuất hoặc ở địa bàn xa. Điều kiện cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ và phương thức cung cấp dịch vụ trợ giúp pháp lý tại một số địa bàn cơ sở còn hạn chế, chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu chuyển đổi số và nhu cầu tiếp cận dịch vụ pháp lý thuận tiện của người dân. Ngoài ra, chế độ, chính sách đối với người thực hiện trợ giúp pháp lý chưa thực sự tương xứng với khối lượng công việc, tính chất phức tạp của vụ việc, áp lực nghề nghiệp và trách nhiệm pháp lý của Trợ giúp viên pháp lý. Những khó khăn trên đặt ra yêu cầu tiếp tục tăng cường nguồn lực, đổi mới phương thức tiếp cận, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, nâng cao hiệu quả phối hợp với các cơ quan, đơn vị ở cơ sở và quan tâm hoàn thiện chế độ, chính sách đối với đội ngũ thực hiện trợ giúp pháp lý trong thời gian tới.

Luật sửa đổi mở rộng diện thụ hưởng, đặt ra yêu cầu mới

Theo Điều 7 Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 (sửa đổi, bổ sung tại khoản 2 Điều 1 Luật số 05/2026/QH16), diện người được trợ giúp pháp lý mở rộng từ 07 lên 14 nhóm đối tượng, đồng thời bỏ điều kiện "khó khăn về tài chính" đối với một số nhóm (thân nhân liệt sĩ, người nhiễm chất độc da cam, người khuyết tật...), bổ sung nhóm người lao động thu nhập thấp là người bị buộc tội/bị hại, người nước ngoài theo điều ước quốc tế, quy định mở về đối tượng khác theo pháp luật, và mở rộng diện người chưa thành niên 16-18 tuổi ở nhiều tư cách tố tụng. Trong khi đó, nhân lực trực tiếp của Trung tâm chỉ có 11 người (09 Trợ giúp viên pháp lý, 02 luật sư hợp đồng), phải bao quát 567.580 người thuộc diện thụ hưởng - bình quân khoảng 51.600 người/người thực hiện; tỷ lệ này sẽ càng nới rộng khi diện đối tượng tăng lên 14 nhóm nếu không kịp bổ sung nhân lực, phát triển cộng tác viên và mạng lưới luật sư hợp đồng.

Trợ giúp viên pháp lý giới thiệu Luật Trợ giúp pháp lý sửa đổi năm 2026

Điều 11 Luật (sửa đổi, bổ sung), cụ thể hóa tại Điều 5-8 dự thảo Nghị định, trao quyền cho Chủ tịch UBND cấp tỉnh quyết định thành lập Chi nhánh trực thuộc Trung tâm căn cứ điều kiện kinh tế - xã hội và nhu cầu địa phương, thay vì quy định cứng như trước. Với 69 đơn vị hành chính cấp xã sau sắp xếp, gồm nhiều xã miền núi, biên giới, trong khi Trung tâm chưa có Chi nhánh nào, cần chủ động nghiên cứu, đánh giá theo cụm địa bàn để tham mưu thành lập nơi thật sự cần thiết.

Điều 19, 21 siết chặt tiêu chuẩn, điều kiện bổ nhiệm Trợ giúp viên pháp lý nhằm nâng chất lượng đội ngũ và phòng ngừa rủi ro đạo đức, đồng thời bổ sung cụ thể các trường hợp không được bổ nhiệm, cấp thẻ. Ngược lại, Điều 24 mở rộng điều kiện trở thành cộng tác viên theo hai hướng: giảm yêu cầu thời gian kinh nghiệm với người trình độ chuyên môn cao và bỏ giới hạn địa bàn "vùng đặc biệt khó khăn" - tạo cơ sở pháp lý để phát triển mạng lưới cộng tác viên tại các xã miền núi, biên giới, ven biển. Tuy nhiên, do cộng tác viên chỉ được tư vấn và đại diện ngoài tố tụng, áp lực đối với các vụ việc tham gia tố tụng vẫn tiếp tục đặt lên Trợ giúp viên pháp lý và luật sư ký hợp đồng.

Gắn triển khai Luật với đẩy mạnh cải cách hành chính, chuyển đổi số

Điểm đáng chú ý của Luật sửa đổi lần này là tinh thần cải cách hành chính xuyên suốt, đồng bộ với chủ trương xây dựng nền hành chính dân chủ, chuyên nghiệp, hiện đại, tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả theo Nghị quyết số 76/NQ-CP và tinh thần đổi mới công tác xây dựng, thi hành pháp luật theo Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị. Trong lĩnh vực trợ giúp pháp lý, cải cách hành chính thể hiện tập trung ở ba nội dung: cải cách thể chế, cắt giảm thủ tục hành chính và đẩy mạnh chuyển đổi số.

Trung tâm Trợ giúp pháp lý họp xây dựng Đề án chuyển đổi số

Về cải cách thể chế, Luật sửa đổi chuyển nhiều nội dung trước đây quy định chi tiết trong Luật năm 2017 (hồ sơ, thời hạn bổ nhiệm, cấp thẻ, miễn nhiệm, thu hồi thẻ Trợ giúp viên pháp lý; thời hạn cử người thực hiện trợ giúp pháp lý...) sang giao Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Tư pháp quy định chi tiết, gắn với đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho địa phương trong tổ chức bộ máy, biên chế, thành lập Chi nhánh - cụ thể hóa yêu cầu thể chế linh hoạt, giảm tầng nấc trung gian, đề cao trách nhiệm chính quyền địa phương.

Về cải cách thủ tục hành chính, dự thảo Nghị định đang lấy ý kiến theo hướng rút ngắn thời hạn giải quyết các thủ tục bổ nhiệm, cấp thẻ Trợ giúp viên pháp lý, đăng ký cộng tác viên; đơn giản hóa hồ sơ, chấp nhận Phiếu lý lịch tư pháp điện tử qua VNeID thay bản giấy. Trung tâm cần chủ động rà soát, chuẩn hóa quy trình nội bộ, biểu mẫu trước thời điểm Luật có hiệu lực để tránh lúng túng trong giai đoạn chuyển tiếp.

Về chuyển đổi số, Luật bổ sung quy định ứng dụng công nghệ thông tin trong trợ giúp pháp lý, giao Bộ Tư pháp làm đầu mối xây dựng, vận hành hệ thống dùng chung của ngành. Việc gắn cải cách hành chính với chuyển đổi số vừa giảm áp lực nhân lực, thủ tục cho Trung tâm trước khối lượng công việc gia tăng, vừa nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ công của người dân, nhất là người cao tuổi, người khuyết tật, đồng bào miền núi, biên giới, ven biển - đúng mục tiêu lấy sự hài lòng của người dân làm thước đo hiệu quả phục vụ.

Những nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm được xác định nhằm đẩy mạnh cải cách hành chính, chuyển đổi số

Trên cơ sở đó, Trung tâm đã tham mưu Sở Tư pháp trình UBND tỉnh ban hành Kế hoạch triển khai thi hành Luật sửa đổi và Nghị định hướng dẫn trên địa bàn tỉnh ngay sau khi được ban hành, phân công rõ nhiệm vụ, thời hạn, trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị, đồng bộ với Kế hoạch của Bộ Tư pháp, xác định rõ sáu nhóm nhiệm vụ trọng tâm:

Một là, tổ chức quán triệt, tập huấn chuyên sâu nội dung Luật sửa đổi cho viên chức Trung tâm, luật sư ký hợp đồng, cộng tác viên; tham mưu Hội đồng phối hợp liên ngành phổ biến đến cơ quan tiến hành tố tụng, UBND cấp xã, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức thành viên để thống nhất nhận thức, áp dụng pháp luật.

Hai là, rà soát, kiện toàn tổ chức bộ máy theo quy định mới, gắn với đánh giá điều kiện tổ chức Chi nhánh hoặc phân công Trợ giúp viên pháp lý phụ trách theo cụm địa bàn miền núi, biên giới, ven biển; chủ động xây dựng đề xuất biên chế theo trình tự mới, từng bước khắc phục tình trạng thiếu biên chế, đáp ứng yêu cầu và khối lượng vụ việc ngày càng gia tăng.

Ba là, xây dựng kế hoạch phát triển đội ngũ cộng tác viên tại cơ sở theo quy định mở rộng đối tượng, ưu tiên người đã nghỉ hưu có kiến thức pháp luật, cán bộ, công chức, viên chức tại các xã miền núi, biên giới, khu kinh tế Vũng Áng, qua đó tăng cường lực lượng TGPL tại chỗ, rút ngắn khoảng cách địa lý và nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ TGPL của người dân.

Bốn là, đẩy mạnh cải cách hành chính gắn với chuyển đổi số trong hoạt động trợ giúp pháp lý; rà soát, chuẩn hóa quy trình nội bộ, biểu mẫu, số hóa hồ sơ, khai thác hiệu quả Hệ thống quản lý tổ chức và hoạt động trợ giúp pháp lý; tăng cường tiếp nhận, trao đổi, xử lý thông tin trên môi trường điện tử, tạo thuận lợi cho người dân tiếp cận dịch vụ TGPL, đồng thời thích ứng với các thủ tục hành chính mới, trong đó có việc sử dụng Phiếu lý lịch tư pháp điện tử trên VNeID.

Năm là, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số để mở rộng khả năng tiếp cận TGPL tại cơ sở, nhất là đối với người dân ở vùng sâu, vùng xa, vùng miền núi, vùng thường xuyên chịu ảnh hưởng của thiên tai, thời tiết bất lợi. Từng bước xây dựng, khai thác các nền tảng, tài liệu và công cụ TGPL số; tăng cường tư vấn, truyền thông pháp luật qua các kênh trực tuyến, mã QR, tài liệu điện tử và các phương thức phù hợp, góp phần đưa thông tin pháp luật và dịch vụ TGPL đến người dân nhanh hơn, thuận tiện hơn.

Sáu là, gắn chuyển đổi số trong hoạt động TGPL với việc triển khai hiệu quả các Chương trình mục tiêu quốc gia, nhất là tại các địa bàn khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Thông qua số hóa thông tin, dữ liệu và các tài liệu pháp luật, xây dựng các kênh kết nối, cung cấp thông tin và tư vấn pháp luật phù hợp, Trung tâm góp phần nâng cao nhận thức pháp luật, khả năng tiếp cận công lý của người dân, hỗ trợ thực hiện các chính sách giảm nghèo, phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm an sinh xã hội và thực hiện mục tiêu không để người dân ở địa bàn khó khăn bị bỏ lại phía sau trong tiếp cận dịch vụ pháp lý.

Đồng thời, Trung tâm tiếp tục hoàn thiện, trình phê duyệt Đề án tăng cường hỗ trợ pháp lý về thu hồi, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2026-2030, bảo đảm cập nhật, đồng bộ với Luật sửa đổi và Nghị định hướng dẫn, làm cơ sở triển khai trọng tâm đối với lĩnh vực đang phát sinh nhiều vướng mắc.

Có thể thấy, việc triển khai Luật sửa đổi tại Hà Tĩnh không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn của ngành trợ giúp pháp lý, mà còn gắn với yêu cầu chung về cải cách hành chính, chuyển đổi số, xây dựng nền hành chính phục vụ nhân dân. Với sự chủ động chuẩn bị từ sớm của Trung tâm cùng sự quan tâm chỉ đạo của các cấp chính quyền, công tác trợ giúp pháp lý trên địa bàn tỉnh sẽ tiếp tục chuyển biến tích cực, đến gần hơn với người nghèo, người yếu thế, góp phần bảo đảm quyền con người, quyền công dân, giữ vững ổn định chính trị - xã hội và phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh nhà.

Anh Thơ