Qua tám năm triển khai thi hành Luật, hoạt động trợ giúp pháp lý (TGPL) ngày càng đi vào chiều sâu, chất lượng vụ việc không ngừng được nâng lên, đặc biệt trong các lĩnh vực tố tụng hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình, đất đai, chính sách xã hội. Thực tiễn đó đã khẳng định rõ vai trò thiết thực của TGPL trong hệ thống bảo vệ quyền con người và bảo đảm an sinh xã hội của Nhà nước.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, thực tiễn hoạt động TGPL cho thấy, sau khi vụ việc TGPL kết thúc theo quy định của pháp luật, vẫn tiếp tục phát sinh nhiều vấn đề pháp lý, xã hội và tâm lý liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý. Đây là giai đoạn “hậu trợ giúp pháp lý” chưa được quy định cụ thể trong Luật nhưng lại có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả cuối cùng của hoạt động trợ giúp pháp lý. Nếu không được quan tâm đúng mức, kết quả TGPL đạt được trên bản án, quyết định có nguy cơ không được thực thi đầy đủ trên thực tế.

Xuất phát từ thực tiễn đó, bài viết tập trung phân tích những vấn đề pháp lý phát sinh sau khi vụ việc TGPL kết thúc và chia sẻ một số kinh nghiệm giải quyết từ thực tiễn hoạt động của Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước Hà Tĩnh, qua đó đề xuất một số kiến nghị nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác TGPL trong thời gian tới.

1. Những vấn đề pháp lý phát sinh sau khi vụ việc trợ giúp pháp lý kết thúc

Qua thực tiễn triển khai, có thể nhận diện một số nhóm vấn đề chủ yếu phát sinh sau khi vụ việc TGPL kết thúc như sau:

Thứ nhất, khó khăn trong giai đoạn thi hành bản án, quyết định của Tòa án. Nhiều trường hợp, người được TGPL đã thắng kiện hoặc được bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp nhưng việc thi hành án gặp trở ngại do người phải thi hành án không tự nguyện chấp hành, cố tình kéo dài hoặc tẩu tán tài sản. Trong khi đó, người được TGPL lại thiếu kiến thức pháp luật về trình tự, thủ tục yêu cầu thi hành án, thời hiệu, thẩm quyền và cách thức theo dõi quá trình thi hành. Nếu không được hướng dẫn, hỗ trợ kịp thời, quyền lợi hợp pháp của người được TGPL rất dễ bị ảnh hưởng, thậm chí không được bảo đảm thực thi trên thực tế.

Thứ hai, phát sinh các thủ tục pháp lý tiếp theo sau khi bản án, quyết định có hiệu lực. Bản án, quyết định của Tòa án chỉ khép lại giai đoạn tranh tụng nhưng đồng thời mở ra nhiều thủ tục hành chính, dân sự mà người dân phải tiếp tục thực hiện như: đăng ký biến động đất đai, sang tên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng, phân chia tài sản, điều chỉnh giấy tờ hộ tịch, thỏa thuận việc nuôi con hoặc giải quyết các quan hệ pháp lý phát sinh trong quá trình thi hành án. Trong thực tiễn, không ít trường hợp người được TGPL lúng túng, không biết bắt đầu từ đâu, dẫn đến bỏ sót quyền lợi hoặc làm phát sinh tranh chấp mới.

Thứ ba, hạn chế về nhận thức pháp luật của người được trợ giúp pháp lý. Phần lớn người được TGPL thuộc nhóm yếu thế trong xã hội, có trình độ nhận thức pháp luật còn hạn chế, khả năng tiếp cận và tiếp thu thông tin chưa đồng đều. Sau khi vụ việc kết thúc, nhiều người vẫn chưa nắm rõ đầy đủ quyền, nghĩa vụ và các công việc pháp lý cần tiếp tục thực hiện để bảo vệ kết quả đã đạt được, dẫn đến việc thực hiện chưa đúng hoặc chưa đầy đủ các thủ tục pháp lý tiếp theo.

Thứ tư, nhu cầu tiếp tục được theo dõi, hỗ trợ đối với các vụ việc đặc thù. Đối với các vụ việc hình sự có trách nhiệm dân sự kèm theo, các vụ việc liên quan đến người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, việc kết thúc vụ việc về mặt pháp lý chưa đồng nghĩa với việc chấm dứt hoàn toàn nhu cầu được hỗ trợ. Trên thực tế, nhiều người được TGPL vẫn cần được giải thích thêm về hậu quả pháp lý, được hướng dẫn thực hiện quyền, nghĩa vụ hoặc được hỗ trợ tâm lý để ổn định cuộc sống và tái hòa nhập cộng đồng.

2. Nguyên nhân của các vấn đề phát sinh

Các vấn đề nêu trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân đan xen cả về chủ quan và khách quan. Về phía người được TGPL, do điều kiện kinh tế - xã hội và tâm lý phụ thuộc, nhiều người có xu hướng trông chờ, phó mặc cho Trợ giúp viên pháp lý; khi vụ việc kết thúc thì lúng túng, thiếu chủ động trong việc tự bảo vệ quyền lợi của mình. Về phía các cơ quan liên quan, trong một số trường hợp, việc giải thích bản án, quyết định và hướng dẫn thi hành cho đương sự còn mang tính hình thức, chưa thật sự dễ hiểu. Bên cạnh đó, khuôn khổ pháp lý hiện hành mới chủ yếu tập trung vào giai đoạn giải quyết vụ việc TGPL, chưa có quy định cụ thể về trách nhiệm hỗ trợ người được TGPL sau khi vụ việc kết thúc, dẫn đến khoảng trống trong thực tiễn triển khai.

3. Kinh nghiệm giải quyết từ thực tiễn hoạt động của Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước Hà Tĩnh

Từ những khó khăn phát sinh, Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước Hà Tĩnh đã chủ động triển khai nhiều giải pháp nhằm tiếp tục hỗ trợ người dân sau khi vụ việc TGPL kết thúc.

Một là, chú trọng tư vấn, giải thích đầy đủ cho người được TGPL ngay tại thời điểm kết thúc vụ việc, giúp họ hiểu rõ nội dung, ý nghĩa pháp lý của bản án, quyết định cũng như các bước cần thực hiện tiếp theo, đặc biệt là thủ tục thi hành án.

Hai là, tăng cường phối hợp với cơ quan tiến hành tố tụng, cơ quan thi hành án, chính quyền địa phương và các tổ chức đoàn thể ở cơ sở để theo dõi, nắm bắt kịp thời các vấn đề phát sinh, hỗ trợ phù hợp, hạn chế tranh chấp kéo dài.

Ba là, theo dõi, hỗ trợ có trọng tâm đối với các vụ việc đặc thù, nhất là các vụ án đất đai, ly hôn có tranh chấp tài sản, vụ án hình sự có trách nhiệm dân sự hoặc liên quan đến người chưa thành niên. Việc ghi nhận và theo dõi thông tin sau khi vụ việc kết thúc bước đầu cho thấy hiệu quả tích cực trong việc bảo vệ quyền lợi bền vững cho người được TGPL.

Bốn là, lồng ghép nội dung tư vấn sau vụ việc vào hoạt động truyền thông pháp luật, giúp người dân hiểu và vận dụng pháp luật trong giai đoạn thi hành án, qua đó nâng cao ý thức chủ động tự bảo vệ quyền lợi của mình.

4. Một số kiến nghị

Từ thực tiễn nêu trên, để nâng cao hiệu quả công tác TGPL, đặc biệt là giai đoạn sau khi vụ việc kết thúc, cần quan tâm hoàn thiện cả về thể chế và tổ chức thực hiện. Theo đó, cần nghiên cứu bổ sung quy định hoặc hướng dẫn cụ thể về cơ chế hỗ trợ, theo dõi sau TGPL; đồng thời tăng cường nguồn lực cho các Trung tâm TGPL, nhất là về nhân lực và kinh phí. Bên cạnh đó, cần thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành chặt chẽ giữa Trung tâm TGPL với cơ quan thi hành án, Tòa án, Viện kiểm sát và chính quyền địa phương nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người được TGPL được thực thi đầy đủ trên thực tế.

Có thể khẳng định rằng, giải quyết hiệu quả các vấn đề phát sinh sau khi vụ việc TGPL kết thúc chính là thước đo phản ánh chất lượng và hiệu quả thực chất của hoạt động trợ giúp pháp lý. Việc quan tâm đúng mức đến giai đoạn “hậu trợ giúp pháp lý” không chỉ góp phần bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người được TGPL một cách bền vững mà còn khẳng định vai trò của trợ giúp pháp lý trong hệ thống bảo vệ công lý và thực hiện chính sách an sinh xã hội của Nhà nước./.

                                    Nguyễn Quyên - Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước