Sau gần 10 năm thi hành, Luật Tiếp cận thông tin năm 2016 đã đi vào cuộc sống và tạo cơ sở pháp lý quan trọng để bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của công dân, đồng thời góp phần nâng cao tính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước. Công tác cung cấp thông tin theo yêu cầu từng bước đi vào nền nếp, các điều kiện bảo đảm thực hiện quyền tiếp cận thông tin được quan tâm hoàn thiện.Tuy nhiên, trước yêu cầu cải cách hành chính, xây dựng chính phủ số, phát triển xã hội số và sự thay đổi nhanh chóng của thực tiễn quản lý nhà nước, nhiều quy định của Luật Tiếp cận thông tin năm 2016 đã bộc lộ những hạn chế, bất cập, như phạm vi thông tin công khai còn hẹp, chủ thể có trách nhiệm cung cấp thông tin chưa đầy đủ, phương thức tiếp cận thông tin chưa theo kịp yêu cầu chuyển đổi số, một số quy định còn thiếu tính đồng bộ với hệ thống pháp luật hiện hành…

Xuất phát từ yêu cầu đó, ngày 23/4/2026, Quốc hội đã thông qua Luật Tiếp cận thông tin số 01/2026/QH16 với nhiều sửa đổi, bổ sung quan trọng nhằm hoàn thiện cơ chế bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của công dân, tăng cường tính công khai, minh bạch trong hoạt động của cơ quan, đơn vị và đáp ứng yêu cầu quản trị nhà nước trong tình hình mới. Sau đây là một số điểm mới đáng chú ý của Luật này:

Mở rộng chủ thể có trách nhiệm cung cấp thông tin

Một trong những điểm mới quan trọng của Luật năm 2026 là mở rộng chủ thể có trách nhiệm cung cấp thông tin, thể hiện xu hướng tăng cường minh bạch và bảo đảm tốt hơn quyền tiếp cận thông tin của công dân. Nếu như Luật năm 2016 chủ yếu quy định trách nhiệm cung cấp thông tin thuộc về “cơ quan nhà nước” thì Luật năm 2026 đã mở rộng sang cả “đơn vị sự nghiệp công lập có nhiệm vụ cung ứng dịch vụ sự nghiệp công cơ bản, thiết yếu”. Đồng thời, Luật quy định “cơ quan, đơn vị có trách nhiệm cung cấp thông tin do mình tạo ra”, thay vì chỉ giới hạn ở cơ quan nhà nước như trước đây.

Việc mở rộng này phù hợp với thực tiễn bởi các đơn vị sự nghiệp công lập hiện đang trực tiếp cung ứng nhiều dịch vụ công thiết yếu như giáo dục, y tế, văn hóa, môi trường, an sinh xã hội… và nắm giữ lượng lớn thông tin liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích của người dân. Quy định mới này góp phần tăng cường trách nhiệm giải trình, bảo đảm công khai, minh bạch trong hoạt động cung ứng dịch vụ công.

Mở rộng phạm vi thông tin phải công khai

So với Điều 17 của Luật Tiếp cận thông tin năm 2016, quy định về thông tin phải được công khai trong Luật năm 2026 đã được mở rộng đáng kể cả về phạm vi, mức độ chi tiết và yêu cầu minh bạch trong hoạt động quản lý nhà nước. Nếu Luật năm 2016 chủ yếu tập trung vào các nhóm thông tin cơ bản như văn bản quy phạm pháp luật, thủ tục hành chính, quy hoạch, ngân sách nhà nước, đầu tư công, đất đai, tổ chức bộ máy và thông tin liên quan đến lợi ích công cộng thì Luật năm 2026 đã bổ sung nhiều nhóm thông tin hoàn toàn mới, phản ánh yêu cầu quản trị hiện đại, chuyển đổi số và tăng cường trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước.

Đáng chú ý, Luật năm 2026 lần đầu tiên quy định phải công khai các thông tin về tài sản công; việc bố trí, quản lý, sử dụng tài chính công; dự án đầu tư kinh doanh; kết quả lựa chọn nhà thầu và lý do nhà thầu không trúng thầu theo yêu cầu. Bên cạnh đó, luật cũng bổ sung một nhóm thông tin lớn về phòng, chống tham nhũng, lãng phí gồm kết luận thanh tra, báo cáo kiểm toán, kết quả thực hiện kiến nghị kiểm toán, chiến lược và kết quả thực hiện công tác tiết kiệm, chống lãng phí. 

Một điểm mới nổi bật khác là việc mở rộng nghĩa vụ công khai sang nhiều lĩnh vực chuyên ngành. Theo đó, cơ quan nhà nước phải công khai thông tin về nhà ở và thị trường bất động sản; cơ sở khám bệnh, chữa bệnh và chất lượng khám chữa bệnh; điều kiện bảo đảm chất lượng giáo dục và kết quả hoạt động giáo dục; thị trường lao động; di sản văn hóa; đa dạng sinh học; chất lượng môi trường; báo cáo đánh giá tác động môi trường; giấy phép môi trường và các sự cố môi trường. Đồng thời, Luật năm 2026 cũng bổ sung quy định công khai thông tin xử phạt vi phạm hành chính trong các lĩnh vực có ảnh hưởng lớn đến xã hội như an toàn thực phẩm, môi trường, bảo hiểm xã hội, thuế, chứng khoán, sở hữu trí tuệ và hàng giả.

Đặc biệt, lần đầu tiên Luật quy định một nhóm thông tin riêng về chuyển đổi số và dịch vụ công trực tuyến, bao gồm kế hoạch chuyển đổi số được phê duyệt, tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật đối với nền tảng số dùng chung, kết quả đánh giá mức độ chuyển đổi số, kết quả cung ứng dịch vụ công trực tuyến và mức độ tiếp cận dịch vụ công của người dân. Bên cạnh đó, luật còn bổ sung các nội dung phải công khai như kế hoạch chuyển đổi vị trí công tác, định mức, tiêu chuẩn, chế độ và kết quả thực hiện; danh mục hồ sơ, tài liệu lưu trữ; các khoản hỗ trợ trực tiếp từ ngân sách nhà nước cho người dân. 

Đổi mới phương thức cung cấp thông tin ở cấp xã

Bên cạnh việc mở rộng chủ thể có trách nhiệm cung cấp thông tin và phạm vi thông tin phải công khai, Luật Tiếp cận thông tin năm 2026 còn có những đổi mới quan trọng về phương thức cung cấp thông tin ở cấp xã. Theo đó, Luật không chỉ xác định rõ hơn các chủ thể tạo ra thông tin ở cấp xã mà còn chuyển từ cơ chế giao Ủy ban nhân dân cấp xã trực tiếp thực hiện việc cung cấp thông tin sang cơ chế xác định đơn vị đầu mối thực hiện nhiệm vụ này. Đây là sự thay đổi đáng chú ý nhằm khắc phục những bất cập trong quá trình thực hiện Luật năm 2016, khi trách nhiệm cung cấp thông tin ở cơ sở còn chưa được phân định rõ ràng, dẫn đến tình trạng chậm trễ hoặc lúng túng trong tiếp nhận, xử lý yêu cầu của công dân.

Việc thiết lập cơ chế đầu mối cung cấp thông tin góp phần bảo đảm tính thống nhất, chuyên nghiệp trong quá trình tiếp nhận, quản lý và cung cấp thông tin; đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho tổ chức, cá nhân khi thực hiện quyền tiếp cận thông tin. Quy định mới cũng phù hợp với yêu cầu cải cách hành chính, tinh gọn bộ máy và mô hình chính quyền địa phương hai cấp hiện nay, góp phần nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị trong việc cung cấp thông tin. Đặc biệt, đây là cơ sở pháp lý quan trọng để đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, xây dựng các kênh cung cấp thông tin điện tử tập trung, nâng cao chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp, bảo đảm quyền tiếp cận thông tin được thực hiện nhanh chóng, thuận tiện và hiệu quả hơn trong môi trường số.

Với những sửa đổi, bổ sung quan trọng nêu trên, Luật Tiếp cận thông tin năm 2026 được kỳ vọng sẽ tạo bước chuyển mạnh mẽ trong việc bảo đảm thực hiện quyền tiếp cận thông tin của công dân, đáp ứng yêu cầu xây dựng nền hành chính hiện đại, công khai và minh bạch. Việc mở rộng chủ thể có trách nhiệm cung cấp thông tin, bổ sung nhiều nhóm thông tin phải công khai và đổi mới phương thức cung cấp thông tin theo hướng số hóa sẽ góp phần nâng cao trách nhiệm giải trình của cơ quan, đơn vị, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân, doanh nghiệp trong tiếp cận và giám sát hoạt động công quyền, qua đó tăng cường niềm tin của xã hội đối với bộ máy nhà nước, thúc đẩy quản trị quốc gia hiệu quả và phục vụ tốt hơn yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới./.

​Thiều Chiên