Ảnh: Sở Tư pháp Hà Tĩnh ký kết Bản ghi nhớ hợp tác giai đoạn 2026 - 2030 với Sở Tư pháp tỉnh Khăm Muồn và Sở Tư pháp tỉnh Bolikhămxay

Trong hai ngày 07 và 08/7/2026, Sở Tư pháp tỉnh Hà Tĩnh đã ký kết Bản ghi nhớ hợp tác giai đoạn 2026 - 2030 với Sở Tư pháp tỉnh Khăm Muồn và Sở Tư pháp tỉnh Bolikhămxay (CHDCND Lào). Sự kiện diễn ra trong khuôn khổ chuyến công tác của đoàn Sở Tư pháp Hà Tĩnh do đồng chí Nguyễn Quốc Tuấn, Tỉnh ủy viên, Giám đốc Sở Tư pháp làm Trưởng đoàn.

Nhìn ở góc độ đối ngoại, đây là bước tiếp nối quan hệ hợp tác đã được duy trì từ năm 2017. Nhưng nhìn từ thực tiễn quản lý nhà nước và nhu cầu của người dân, các bản ghi nhớ lần này còn mang ý nghĩa lớn hơn: tạo cơ chế phối hợp để giải quyết những vấn đề pháp lý phát sinh ngày càng nhiều tại khu vực biên giới Việt Nam - Lào.

Khi đời sống của người dân vượt qua đường biên giới

Pháp luật của mỗi quốc gia chỉ có hiệu lực trong phạm vi lãnh thổ của quốc gia đó. Tuy nhiên, đời sống của cư dân khu vực biên giới lại không hoàn toàn bị giới hạn bởi những đường ranh giới hành chính. Người dân hai bên biên giới Việt Nam - Lào thường xuyên qua lại làm ăn, buôn bán, học tập, kết hôn, sinh con, cư trú hoặc tạo lập tài sản. Từ những hoạt động đó phát sinh nhiều quan hệ pháp lý có yếu tố nước ngoài liên quan đến hộ tịch, quốc tịch, hôn nhân và gia đình, cư trú hay các quyền nhân thân khác.

Thực tế cho thấy, nhiều hồ sơ hành chính tư pháp chỉ có thể được giải quyết khi có sự phối hợp giữa cơ quan chức năng của hai nước. Một cơ quan tư pháp Việt Nam không thể tự xác minh tình trạng hôn nhân của công dân đang cư trú tại Lào. Ngược lại, cơ quan có thẩm quyền của Lào cũng không thể tự xác định một trẻ em đã được đăng ký khai sinh tại Việt Nam hay chưa.

Chính vì vậy, hợp tác tư pháp ở cấp địa phương không đơn thuần là hoạt động trao đổi kinh nghiệm giữa các cơ quan chuyên môn. Đây là điều kiện quan trọng để bảo đảm quyền được khai sinh, quyền kết hôn hợp pháp, quyền xác định quốc tịch và quyền tiếp cận các dịch vụ pháp lý của người dân vùng biên.

Những con số phản ánh nhu cầu thực tiễn

Hà Tĩnh hiện có hơn 235 km đường biên giới tiếp giáp với hai tỉnh Khăm Muồn và Bolikhămxay, cùng hai cửa khẩu quốc tế quan trọng là Cầu Treo - Nậm Phao và Cha Lo - Na Phậu.

Sự phát triển của quan hệ hợp tác kinh tế, thương mại và giáo dục giữa các địa phương đã kéo theo sự gia tăng của các quan hệ pháp lý xuyên biên giới. Theo thống kê, hiện có 557 công dân Lào đăng ký tạm trú trên địa bàn tỉnh. Từ năm 2024 đến nay, các cơ quan có thẩm quyền đã giải quyết đăng ký kết hôn có yếu tố nước ngoài cho 15 trường hợp và đăng ký khai sinh cho 18 trường hợp có cha hoặc mẹ là công dân Lào. Bên cạnh đó, hơn 600 lưu học sinh Lào đang học tập tại các cơ sở giáo dục trên địa bàn tỉnh. Riêng năm học 2025 - 2026, Hà Tĩnh dành 190 chỉ tiêu học bổng tiếng Việt và 142 chỉ tiêu học bổng chuyên ngành cho lưu học sinh các tỉnh của Lào.

Mỗi hồ sơ trong những con số nêu trên đều gắn với một quyền nhân thân cụ thể của người dân, gồm quyền được khai sinh, quyền kết hôn, quyền có quốc tịch và quyền cư trú hợp pháp. Đồng thời, phần lớn các hồ sơ này đều đòi hỏi thông tin xác minh từ phía cơ quan có thẩm quyền của nước bạn. Nếu khâu phối hợp không thông suốt dẫn đến việc một đứa trẻ chậm được khai sinh, một cặp vợ chồng không có giấy chứng nhận kết hôn hợp pháp, hoặc một người dân sống nhiều năm mà chưa xác định được quốc tịch. Đây là căn cứ thực tiễn cho thấy hợp tác tư pháp giữa hai bên gắn trực tiếp với quyền và lợi ích hợp pháp của người dân.

Một chỉ số khác cũng cần được nhìn nhận đúng mức là việc trên tuyến biên giới của tỉnh không phát sinh trường hợp di cư tự do và kết hôn không giá thú. Đây là hai vấn đề pháp lý tồn đọng có tính lịch sử ở khu vực biên giới Việt Nam - Lào. Trước đây, do tập quán cư trú và quan hệ dòng tộc lâu đời, một bộ phận cư dân đã tự phát di chuyển sang sinh sống trên lãnh thổ của nước láng giềng mà không thực hiện thủ tục xuất nhập cảnh và đăng ký cư trú theo quy định; nhiều cặp nam nữ chung sống với nhau như vợ chồng nhưng không đăng ký kết hôn. Hệ quả là những người này không có giấy tờ hộ tịch, không xác định được quốc tịch, con cái của họ khó được đăng ký khai sinh, kéo theo khó khăn trong học tập, khám chữa bệnh và thụ hưởng các chính sách an sinh xã hội. Việc hiện nay không phát sinh trường hợp mới cho thấy các biện pháp phối hợp giữa hai bên đã ngăn ngừa được nguồn phát sinh vấn đề.

Kết quả thực hiện Bản ghi nhớ năm 2017 và những vấn đề đặt ra

Quan hệ hợp tác giữa Sở Tư pháp Hà Tĩnh với Sở Tư pháp hai tỉnh Khăm Muồn và Bolikhămxay được thiết lập từ năm 2017 thông qua các bản ghi nhớ hợp tác song phương. Sau gần 10 năm triển khai, các bên đã duy trì thường xuyên hoạt động trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm chuyên môn, phối hợp giải quyết các thủ tục hành chính tư pháp phát sinh liên quan đến công dân hai nước.

Trong lĩnh vực hành chính tư pháp, Sở Tư pháp Hà Tĩnh đã phối hợp với các cơ quan liên quan hướng dẫn các địa phương biên giới giải quyết các thủ tục về quốc tịch, hộ tịch, kết hôn và khai sinh có yếu tố nước ngoài; đồng thời hỗ trợ hoàn thiện hồ sơ nhập quốc tịch cho công dân Lào. Hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật và trợ giúp pháp lý tại khu vực biên giới cũng được triển khai thường xuyên.

Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy ở giai đoạn hợp tác này chủ yếu tập trung vào việc thiết lập kênh liên lạc và xây dựng sự tin cậy giữa các cơ quan. Hoạt động phối hợp phần lớn được thực hiện theo từng vụ việc phát sinh, chưa hình thành cơ chế xử lý thống nhất, chưa có bộ tài liệu nghiệp vụ chung hoặc quy trình phối hợp cụ thể. Đây chính là lý do các bên đặt ra yêu cầu đổi mới nội dung, hoạt động hợp tác trong giai đoạn tiếp theo.

Nội dung hợp tác giai đoạn 2026 - 2030 và những điểm mới

Hai bản ghi nhớ lần này nằm trong khuôn khổ chung của hợp tác giữa hai quốc gia. Điểm đáng chú ý trong các bản ghi nhớ hợp tác giai đoạn 2026 - 2030 là sự chuyển dịch từ hợp tác mang tính kết nối sang hợp tác hướng tới các kết quả cụ thể. Các bên thống nhất sáu nhóm nội dung hợp tác gồm: xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật; phổ biến, giáo dục pháp luật và trợ giúp pháp lý; hành chính tư pháp; chuyển đổi số; đào tạo, bồi dưỡng cán bộ; giao lưu và kết nối đội ngũ cán bộ tư pháp.

Trong nhóm nội dung về hành chính tư pháp, hai bên thống nhất phối hợp xác minh và giải quyết các vấn đề liên quan đến hộ tịch, quốc tịch, kết hôn, khai sinh, nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài; đồng thời hỗ trợ xử lý các trường hợp chưa xác định được quốc tịch, trẻ em chưa được đăng ký khai sinh, cư trú không ổn định hoặc các vấn đề phát sinh khác trong khu vực biên giới.

Để đưa pháp luật đến gần hơn với người dân biên giới, các bên xác định việc biên soạn tài liệu pháp luật song ngữ Việt - Lào là cần thiết, đồng thời tăng cường trợ giúp pháp lý lưu động tại địa bàn biên giới. Ở lĩnh vực này, Hà Tĩnh có cơ sở thực tiễn để chia sẻ kinh nghiệm. Từ năm 2021 đến nay, Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước tỉnh đã tổ chức hàng trăm cuộc truyền thông tại các xã biên giới và cấp phát hàng trăm nghìn tài liệu tuyên truyền; tỷ lệ hòa giải thành hằng năm duy trì trên 80%. Cách làm của tỉnh là gắn phổ biến pháp luật với trợ giúp pháp lý, hòa giải ở cơ sở và xây dựng cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật, đồng thời phát huy vai trò của già làng, trưởng bản, người có uy tín và hòa giải viên ở cơ sở để chuyển tải quy định pháp luật theo cách gần gũi với phong tục, tập quán địa phương.

Đồng thời, việc ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số được chú trọng đưa vào nội dung hợp tác lần này. Theo đó, các bên sẽ chia sẻ kinh nghiệm trong số hóa hồ sơ, quản lý dữ liệu điện tử, xây dựng cơ sở dữ liệu pháp luật và truyền thông pháp luật trên nền tảng số… Đây là xu hướng tất yếu trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia đang được đẩy mạnh tại cả Việt Nam và Lào. Từ góc độ quản lý nhà nước, số hóa hồ sơ có thể góp phần rút ngắn thời gian xác minh, trao đổi thông tin giữa các cơ quan chức năng. Từ góc độ người dân, việc ứng dụng công nghệ giúp tiếp cận thông tin pháp luật nhanh hơn, thuận lợi hơn và không phụ thuộc vào khoảng cách địa lý. Thực tiễn tại Hà Tĩnh cho thấy các cuộc thi trực tuyến tìm hiểu pháp luật đã thu hút hàng trăm nghìn lượt người tham gia mỗi năm, vượt xa phạm vi tiếp cận của các hình thức tuyên truyền truyền thống.

Điều kiện bảo đảm để bản ghi nhớ được thực hiện trên thực tế

Từ kết quả của giai đoạn 2017 - 2025 có thể rút ra một số điều kiện cần thiết để các cam kết trong hai bản ghi nhớ mới được cụ thể hóa.

Thứ nhất, cần xây dựng kế hoạch hợp tác hằng năm xác định rõ nhiệm vụ, đầu mối chịu trách nhiệm, tiến độ và sản phẩm cụ thể. Bản ghi nhớ chỉ xác lập định hướng chung cho cả giai đoạn, nên nếu không được phân kỳ thành nhiệm vụ hằng năm thì các nội dung đã ký khó được theo dõi và đánh giá.

Thứ hai, cần thiết lập cơ chế trao đổi nhanh giữa cơ quan tư pháp khi phát sinh vụ việc liên quan đến hộ tịch, quốc tịch và cư trú. Đây là khâu quyết định thời gian giải quyết hồ sơ của người dân, bởi phần lớn thời gian chờ đợi hiện nay phát sinh từ quá trình xác minh thông tin ở phía bên kia biên giới.

Thứ ba, cần sớm hoàn thành bộ tài liệu pháp luật song ngữ Việt - Lào dùng chung tại khu vực biên giới, tổ chức tập huấn cho cán bộ tư pháp cơ sở của cả hai bên, tăng cường hội nghị trực tuyến và trao đổi dữ liệu trong phạm vi pháp luật hai nước cho phép.

Thứ tư, cần định kỳ đánh giá kết quả thực hiện theo các tiêu chí đo lường được, lấy số vụ việc được giải quyết, số người dân được hỗ trợ và khả năng tiếp cận pháp luật của người dân làm thước đo, thay vì chỉ thống kê số hoạt động đã tổ chức.

Yêu cầu đưa nội dung ký kết vào thực tiễn cũng được đồng chí Nguyễn Quốc Tuấn, Tỉnh ủy viên, Giám đốc Sở Tư pháp tỉnh Hà Tĩnh nhấn mạnh khi phát biểu kết thúc hội nghị. Theo đó, với quyết tâm của Lãnh đạo và cán bộ, công chức hai Sở, các nội dung đã được thống nhất trong Bản ghi nhớ sẽ sớm được cụ thể hóa bằng những chương trình, kế hoạch và hoạt động hợp tác thiết thực, hiệu quả.

Có thể nói, hai bản ghi nhớ hợp tác giai đoạn 2026 - 2030 là sự tiếp nối của một chặng đường đã được xây dựng từ năm 2017, đồng thời mở ra một giai đoạn hợp tác mới với yêu cầu cụ thể và thực chất hơn. Đây là bước phát triển phù hợp với sự gia tăng của các quan hệ pháp lý xuyên biên giới và với yêu cầu quản lý nhà nước trong bối cảnh mới.

Hiệu quả cuối cùng của hai bản ghi nhớ sẽ không được đo bằng số hoạt động đối ngoại được tổ chức, mà bằng việc mỗi người dân ở hai bên biên giới được đăng ký khai sinh, kết hôn, xác định quốc tịch và tiếp cận dịch vụ pháp lý một cách thuận lợi hơn. Đó cũng là cách thiết thực để quan hệ đoàn kết đặc biệt Việt Nam - Lào được vun đắp bằng những kết quả cụ thể trong đời sống của nhân dân hai nước./.

Thảo Min